फॉरेन्सिक सायन्सेसमधील संधी आणि आव्हाने

National Forensic Sciences University, Nagpur Campus २८ फेब्रुवारी ते २ मार्च २०२६ दरम्यान “फॉरेन्सिक सायन्सेसमधील संधी आणि आव्हाने (OCFS-२०२६)” या विषयावर तीन दिवसीय राष्ट्रीय परिषद यशस्वीरित्या आयोजित केली.

परिषदेची सुरुवात २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी नोंदणी व परस्पर संवाद (नेटवर्किंग) सत्रांनी झाली. १ मार्च २०२६ रोजी आयोजित उद्घाटन समारंभास प्रमुख पाहुणे म्हणून प्रा. (डॉ.) एस. ओ. जुनारे, संचालक, National Forensic Sciences University Nagpur.

National Forensic Sciences University ही संस्था देशासाठी अभिमानाची बाब असून, फॉरेन्सिक सायन्स आणि क्रिमिनल जस्टिस सिस्टीमला पूर्णपणे समर्पित असलेले हे जगातील पहिले विशेष विद्यापीठ आहे. नागपूरसारख्या देशाच्या मध्यभागी व झपाट्याने विकसित होत असलेल्या शहरात या विद्यापीठाचा कॅम्पस असणे ही महाराष्ट्र तसेच विदर्भ प्रदेशासाठी एक महत्त्वपूर्ण संधी आहे. येथे शिक्षण घेणारे विद्यार्थी केवळ पदवी प्राप्त करणारे नसून, ते भविष्यात न्यायव्यवस्थेचे वैज्ञानिक आधारस्तंभ म्हणून देशसेवा करतील.

प्रा. (डॉ.) एस. ओ. जुनारे, संचालक, National Forensic Sciences University नागपूर यांनी आपल्या भाषणात विद्यापीठाची शैक्षणिक उत्कृष्टता, संशोधनाभिमुख दृष्टी आणि अत्याधुनिक तांत्रिक नवोपक्रम यांविषयी सविस्तर माहिती दिली. त्यांनी नमूद केले की, न्यायवैज्ञानिक विज्ञान क्षेत्रात वेगाने बदलणाऱ्या तांत्रिक गरजा आणि गुन्हेगारीच्या बदलत्या स्वरूपाला तोंड देण्यासाठी पारंपरिक शिक्षणपद्धतीसोबत आधुनिक, कौशल्याधारित आणि प्रयोगशील शिक्षण अत्यावश्यक आहे.

त्यांनी स्पष्ट केले की, विद्यापीठात अत्याधुनिक प्रयोगशाळा, संशोधन सुविधा आणि उद्योग-शासन समन्वयाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष प्रशिक्षण दिले जाते, ज्यामुळे ते केवळ सैद्धांतिक ज्ञानापुरते मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष गुन्हे अन्वेषण प्रक्रियेत प्रभावीपणे कार्य करू शकतील. तसेच, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सायबर फॉरेन्सिक, डिजिटल पुरावे विश्लेषण, न्यायवैज्ञानिक जीवशास्त्र आणि रसायनशास्त्र यांसारख्या उदयोन्मुख क्षेत्रांमध्ये संशोधन व प्रशिक्षणावर विशेष भर दिला जात असल्याचे त्यांनी सांगितले.

राष्ट्रीय तसेच आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील वाढत्या आव्हानांचा विचार करून कुशल, नैतिक मूल्यांवर आधारित आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन असलेले न्यायवैज्ञानिक तज्ज्ञ तयार करणे हे विद्यापीठाचे प्रमुख ध्येय असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले. त्यांनी विद्यार्थ्यांना संशोधन, नवोपक्रम आणि समाजहिताच्या दृष्टीने कार्य करण्याचे आवाहन केले आणि न्यायव्यवस्थेला भक्कम वैज्ञानिक आधार देणारी सक्षम मानवसंपदा घडविण्याचा विद्यापीठाचा संकल्प पुन्हा एकदा व्यक्त केला.

या परिषदेत विविध एन.एफ.एस.यू. कॅम्पसचे संचालक, केंद्रीय व राज्य न्यायवैज्ञानिक प्रयोगशाळांचे संचालक, वरिष्ठ पोलीस अधिकारी, प्रख्यात शास्त्रज्ञ, प्राध्यापक, संशोधक आणि न्यायवैज्ञानिक क्षेत्रातील तज्ज्ञ देशभरातून सहभागी झाले. न्यायवैज्ञानिक प्रयोगशाळांचे आधुनिकीकरण, कार्यपद्धतीतील आव्हाने, उदयोन्मुख प्रवाह आणि गुन्हे अन्वेषणात अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या समावेशावर सखोल चर्चा करण्यासाठी ही परिषद एक महत्त्वपूर्ण व्यासपीठ ठरली.

तांत्रिक सत्रांमध्ये खालील महत्त्वाच्या विषयांवर आमंत्रित व्याख्याने व पॅनल चर्चांचे आयोजन करण्यात आले :

• NDPS संदर्भातील बदलते आव्हाने व कायदा अंमलबजावणी यंत्रणांसमोरील समस्या

• भारतीय न्यायव्यवस्थेमध्ये न्यायवैज्ञानिक तंत्रज्ञानाचा वापर व ग्राह्यता
• Forensic psychological techniques in crime investigation
• सत्यशोधनातील न्यायवैज्ञानिक विज्ञानाची भूमिका
• न्यायवैज्ञानिक प्रयोगशाळांचे समोरील मुद्दे व आव्हाने
• फसवणूक शोध, तपास व प्रतिबंधामध्ये न्यायवैज्ञानिक लेखापरीक्षणाची भूमिका
• न्यायवैज्ञानिक प्रोटिओमिक्स – एक नवीन आयाम
• भारतीय ज्ञानप्रणालीतील वर्तणूक बुद्धिमत्ता
• सायबर व डिजिटल धोके तसेच कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संबंधित प्रगत जोखीम

पॅनल चर्चांमध्ये केंद्रीय व राज्य न्यायवैज्ञानिक प्रयोगशाळांचे संचालक, IPS अधिकारी, सायबर सुरक्षा तज्ज्ञ, न्यायवैज्ञानिक लेखापरीक्षण आणि डिजिटल फॉरेन्सिक क्षेत्रातील तज्ज्ञ सहभागी झाले. न्यायवैज्ञानिक पायाभूत सुविधा बळकट करणे, गुणवत्ता आश्वासन व मानांकन निकष, आंतरसंस्थात्मक समन्वय, आर्थिक व तांत्रिक आव्हाने आणि फौजदारी न्यायप्रणालीस वेळेवर न्यायवैज्ञानिक सहाय्य उपलब्ध करून देणे यांसंदर्भात सखोल चर्चा झाली.

परिषदेत समांतर तोंडी सादरीकरणे व पोस्टर सादरीकरणांचेही आयोजन करण्यात आले. यामध्ये न्यायवैज्ञानिक रसायनशास्त्र व जीवशास्त्र, न्यायवैज्ञानिक भौतिकशास्त्र व गुन्हास्थळ व्यवस्थापन, संलग्न न्यायवैज्ञानिक शास्त्रे, सायबर सुरक्षा आणि डिजिटल फॉरेन्सिक या विषयांचा समावेश होता. संशोधक व विद्यार्थ्यांनी आपले अभिनव संशोधन, प्रकरण अभ्यास आणि तांत्रिक प्रगती सादर करून शैक्षणिक संवाद अधिक समृद्ध केला.

उद्घाटन दिवशी पत्रकार परिषद आयोजित करण्यात आली होती. २ मार्च २०२६ रोजी समारोप समारंभ पार पडला. कार्यक्रमाचा समारोप संस्थात्मक सहकार्य दृढ करण्याच्या उद्देशाने आयोजित स्थळभेट व चर्चासत्राने झाला.

OCFS-2026 ही परिषद देशातील न्यायवैज्ञानिक क्षेत्रातील तज्ज्ञांसाठी ज्ञानविनिमय, व्यावसायिक नेटवर्किंग आणि सहकार्य वाढविण्यासाठी एक महत्त्वपूर्ण राष्ट्रीय व्यासपीठ ठरली. परिषदेतील चर्चा व शिफारसी भारतातील न्यायवैज्ञानिक क्षमतावृद्धीस तसेच सार्वजनिक सुरक्षेला बळकटी देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान देतील, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात आली.

परिषद यशस्वीपणे पार पाडण्यासाठी सहकार्य करणाऱ्या सर्व मान्यवर, वक्ते, सहभागी संस्था आणि कर्मचाऱ्यांचे आयोजकांनी मनःपूर्वक आभार मानले.